حسابداری

از این دفتر تاکنون گزارشی در پیام حوزه منتشر نشده است . از آن جا که طرح ها و برنامه ها و فعالیت های این دفتر می تواند تاثیری مستقیم بر تحصیل و فعالیت طلاب داشته باشد، بر آن شدیم تا در اولین ویژه نامه امور مدارس نگاهی اجمالی به شرح فعالیت و وظایف این دفتر افکنده و به معرفی آن بپردازیم . آن چه در پی می آید مصاحبه ای است با مسوول دفتر طرح و برنامه مرکز مدیریت، جناب آقای علم الهدی که توجه شما را به آن جلب می کنیم .

ان شاءالله در آینده با طرح ها و فعالیت هایی که دفتر طرح و برنامه برای نظام شش ساله تحصیلات در مدارس انجام داده است، آشنا خواهیم شد .

مدیر اجرایی پیام حوزه: در خدمت مسوول دفتر طرح و برنامه مدیریت حوزه علمیه قم و مسوول واحد طرح و برنامه دبیرخانه شورای عالی حوزه جناب آقای علم الهدی هستیم، ضمن سپاسگزاری از محضر ایشان به خاطر شرکت در مصاحبه ویژه نامه مدارس، به عنوان سوال آغازین خواهشمندیم درباره فعالیت ها و سوابق علمی و اجرایی خود توضیح دهید و در ادامه در باره تشکیلات طرح و برنامه مرکز مدیریت حوزه علمیه توضیحاتی را بیان فرمایید؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

من هم از شما دوستان تشکر می کنم که زمینه این گفت وگو را فراهم کردید . ان شاءالله این اطلاع رسانی برای طلاب مدارس قم و شهرستان ها دستاورد خوبی داشته باشد .

بنده در سال 1361 تحصیلاتم را در شهرستان بم شروع کرده و بعد به قم آمدم و سطح را نزد اساتید معروف خواندم، و 4 تا 5 سال درس خارج شرکت کردم .

سال 69 - 70 اولین کار اجرایی خودم را در شهرستان بم با به عهده گرفتن مسوولیت حوزه علمیه آن شهر تجربه کردم، لذا نگاه من به مدیریت حوزه از همان جا آغاز و شکل گرفت .

به عنوان یک سر شاخه از مدیریت به این سیستم نگاه می کردم . امتحان منظم، برنامه هفتگی و کارنامه وضع تحصیلی را در آن مدرسه طراحی کردم .

در سال 72 در سازمان مدارس علمیه خارج از کشور شروع به کارکردم . به عنوان جانشین معاونت منطقه آفریقا و عربی حدود دو تا سه سال کار کردم . ظرف این سه سال چندین مدرسه علمیه در خارج از کشور تاسیس و راه اندازی شد . با توجه به پیشنهادهایی که در جهت اصلاح داشتم و همین طور انتقاداتی که به عملکردها داشتم، مسوولین وقت سازمان مسوولیت طرح و برنامه را برعهده ام گذاشتند .

در سال 1377، وقتی حجة الاسلام والمسلمین حسینی بوشهری به عنوان قائم مقام مرکز مدیریت حوزه انتخاب شد از من دعوت کردند که مسوولیت دفتر طرح و برنامه مرکز مدیریت را به عهده بگیرم . که تدوین اولین برنامه مرکز مدیریت که 30 برنامه براساس رهنمودهای مقام معظم رهبری و 10 برنامه هم از طرف واحد طرح و برنامه بود در سال 77 شکل گرفت .

اول سال 78، مسوولیت طرح و برنامه شورای عالی را هم برعهده ام گذاشتند . مجموعه سیاست های بیست و یک گانه ای که برای برنامه ریزی حوزه تصویب شد محصول اولین کار، واحد طرح و برنامه شورای عالی بود .

مدیر اجرایی پیام حوزه: دبیرخانه شورای عالی برای ایجاد هماهنگی بیش تر در طرح ها و برنامه ها و در کنار آن برای این که از توان نیروها در جهت واحد استفاده شود، همچنین به دلیل آن که طرح و برنامه مدیریت به خاطر حضور در صحنه اجرایی مسایل حوزه طبیعتا بهتر از وضع مطلوب آگاهی پیدا کند، تصمیم گرفت که مسوول واحد طرح و برنامه دبیرخانه شورای عالی همان مسوول دفتر طرح و برنامه مرکز مدیریت باشد تا هم سویی و بهره وری بیشتری حاصل شود، آیا شما این نظر را تایید می فرمایید؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

بله، ضمن تایید این نظر، این نکته را هم عرض کنم که: در آغاز فعالیت طرح و برنامه در حوزه به عنوان یک جایگاه فکری و پشتیبانی فکری برای مدیریت و جایگاه تصمیم سازی در شورای عالی شناخته شده نبود و در این زمینه از آن استفاده نمی شد .

از طرف دیگر مرکز مدیریت یک مرکز اجرایی است که می خواهد با صدر ارتباط داشته و پاسخ گو باشد .

اگر بخواهیم تقسیم بندی کنیم یک مجموعه تعیین کننده سیاست ها و اهداف داریم که شورای عالی است . یک مجموعه تنظیم کننده داریم که آن تعیین ها و اهداف و ایده ها و سیاست های شورای عالی را به برنامه اجرایی تبدیل می کند تا در سطح مدارس و واحدهای دیگر اجرا شود .

این جایگاه ها تبیین نشده بود، لذا در ذهن آقایان این مساله بود که با وجود طرح و برنامه در مرکز مدیریت، به طرح و برنامه شورای عالی نیازی نیست . این بحث آن زمان مطرح بود و با پذیرش دو مسوولیت در هر جا دو طرح و برنامه را به حسب خودش انجام دادیم تا مشخص شود به هر دو نیاز است .

انصافا در این تعریف، حضرت آیت الله راستی مسوول محترم دبیرخانه شورای عالی نقش اساسی داشتند . من می توانم بگویم در این دوره اخیر زمینه ساز تحولات و فضاساز این تحولات از جهت فکری آیت الله آقای راستی بودند و آن کسی که با شجاعت اجرا کرد حجة الاسلام والمسلمین آقای حسینی بوشهری بودند، و کسی که در این بین هماهنگی و ایجاد ارتباط کرده، حجة الاسلام والمسلمین جمشیدی بوده است، و این هماهنگی ثمرات زیادی داشته است که در آینده بیش تر روشن خواهد شد .

به عبارتی طرح و برنامه را در مرکز مدیریت، جایگاه برنامه ریزی عملیاتی تعریف کردیم و کار را هم همین طور شروع کردیم . و در دبیرخانه شورای عالی طرح و برنامه را به عنوان بازوی کارشناسی و جایگاه تصمیم سازی برای شورای عالی تعریف کردیم و در همین بستر هم کار کردیم، بحمدالله توانستیم اعتماد مجموعه مدیران را در سطح اجرایی و اعتماد اعضای شورای عالی را در جایگاه تعیین و سیاستگذاری با این تعاریف کارشناسی از طرح و برنامه جلب کنیم . بحمدالله این هماهنگی طی این دو سه سال ثمره خوبی داشته است .

مدیر اجرایی پیام حوزه: تلقی ما این است که در طرح و برنامه مدیریت یک گام بلندتری برداشته شده و آن این که در بسیاری از موارد مجموعه های وابسته به مدیریت با کمک و هدایت طرح و برنامه برای شورای عالی لایحه می آورند و حتی لوایح و مصوبات قبلی شورای عالی که احتیاج به تکمیل دارد به صورت لایحه های جدیدی ارایه می شود و در مقام عمل حتی و در طرح و برنامه مدیریت بیش تر از محدوده اجرا و تنظیم، به مرحله سیاستگذاری هم کمک شده، نظر شما چیست؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

تصمیمی که در شورای عالی گرفته می شود باید تصمیم قوی ای باشد، تصمیم قوی محصول دو چیز است یکی کارشناسی دقیق; دوم اعتماد مدیران . نکته ای که شما اشاره کردید همین طور است . مرکز مدیریت از کارشناسان و مدیران و دست اندرکارانی که محدودیت ها را لمس کرده اند، تشکیل شده، از این رو حرف شان عینی تر است .

از طرفی دیگر چون خودشان بعدا می خواهند مجری باشند سعی می کنیم اعتمادشان جلب شود . لذا مجموعه طرح هایی که از مرکز مدیریت به شورای عالی می آید، چون ارتباط تنگاتنگ است، از این طرف وقتی برمی گردد در اجرایش مشکلی نداریم . مگر محدودیت امکانات یا محدودیت و تنگناهایی که قابل رفع نمی باشند، مانع اجرا شوند من اجازه می خواهم بحث را به طرح و برنامه مرکز مدیریت ببریم تا روشن شود چگونه آن ثمره ای که شما اشاره کردید به وجود آمد .

این که عرض کردم طرح و برنامه در آن جا خوب تعریف نشده بود اگر به اسناد آن زمان رجوع شود طرح و برنامه به عنوان یک واحد آیین نامه نویسی تلقی می شد و همین وظیفه را برعهده او گذاشته بودند . وقتی ما آمدیم، گفتیم طرح و برنامه باید به عنوان ستاد پشتیبانی فکری مدیریت کار کند، لذا اولین طرحی که برای ساختار تشکیلاتی طرح و برنامه مدیریت دادم، عبارت است از: 1 - برنامه و بودجه; 2 - تشکیلات و روش ها; 3 - اطلاعات و آمار; 4 - نظارت و پی گیری; 5 - تحقیق و توسعه بود .

من این پنج واحد را به عنوان زیر مجموعه های طرح و برنامه پیشنهاد کردم، در قسمت برنامه و بودجه هدف این بود که به صورت سالانه برآوردی از برنامه ها و اهداف داشته باشیم . حجم مالی مورد نیاز را هم برآورد کنیم و تقسیم کار هم انجام دهیم . همان طور که قبلا اشاره شد، اولین برنامه ای که نوشتیم چهل برنامه بود، 30 تا از برنامه ها مستند بود به حرف های مقام معظم رهبری . یعنی حرف مقام معظم رهبری را در صدر نوشته و ذیل آن برنامه مان را نوشتیم، پیشنهاد تشکیل بعضی معاونت ها، واحدها، قسمت ها یا بعضی از فعالیت های در حوزه ماموریت بعضی معاونت ها، محصول همان سال اولی است که شروع شد و بعد هم فرستادیم دفتر مقام معظم رهبری، آن جا هم بودجه ای برای این امر اختصاص دادند و بدین ترتیب اولین قدم شروع شد . عمده مشکل ما در بحث برنامه ریزی و بودجه نویسی این بود که ما مدل نداشتیم . یعنی مدلی که بتواند به ما کمک کند و همین طور سهل و روان باشد، به گونه ای که بتوانیم با مجموعه ای تعامل و گفت وگو کنیم، لذا ناچار بودیم خودمان فرم طراحی کنیم، خودمان مدل بدهیم، سرفصل ها، ردیف ها و . . . را تنظیم کنیم . البته با توجه به سابقه و تجربه کاری و الگوبرداری ای که کردیم، مطابق با یک مجموعه فرهنگی علمی مثل حوزه کار را انجام دادیم .

در سال 81 در پی نوشتن سه تا چهار برنامه تقریبا 80 درصد از خواسته ما محقق و نقایص برطرف شد و با مجموعه ها توانستیم به تفاهم برسیم و در سال جاری براساس برنامه و بودجه مصوب، که محصول کار همین واحد است کار می کنیم و هیچ برنامه غیر مترقبه ای وارد مجموعه معاونت ها نمی شود .

بخش بعدی بحث تشکیلات و روش ها بود . تشکیلات و روش ها وظیفه طراحی سازمان را داشت که این سازمانی که ما داریم چه بخش هایی را باید داشته باشد . بخش های رئیسه و اصلی زیرمجموعه هایش چه باشد، وظایف آن ها و اختیارات شان چه باشد بحث اختیارات هم لحاظ شد، چون اگر اختیاراتی نباشد نظارت به خوبی صورت نمی گیرد . ما در این زمینه به صورت رسمی نتوانستیم تمام ساختار مرکز مدیریت از حیث اجرایی ترسیم کنیم که البته دلایلی داشت . چون تنها معاونتی که در مرکز مدیریت تقریبا خوب تعریف شده و فعالیت خودش را آغاز کرده بود، معاونت آموزش بود، البته چند معاونت در جلسات شورای عالی تصویب شده بود ولی اجرا نشده بود . به عنوان مثال ما معاونت پژوهش نداشتیم; یعنی معاونت پژوهش تا آن زمان تنها برای دو ساعت بود، یعنی یک نفر از ساعت 8 تا 10 می آمد . معاونت تبلیغ نداشتیم و اصلا تعریفی از آن معاونت در دست نبود . یا معاونت تهذیب با کم ترین تعریف از کار، فعالیت می کرد; معاونت شهرستان ها خیلی فعال نبود و ارتباط مختصری با حوزه های شهرستان ها داشت . معاونت اداری مالی در مرکز وجود نداشت . همه این کارها می خواست با یک بودجه کم انجام بگیرد . البته هزینه ها با امضای خود مدیر بود که ثبت و ضبط هم می شد، ولی به صورت سازمانی و دقیق، این مجموعه ها وقتی یک دفعه می خواست ایجاد شود مشروط به شرایطی بود: یک) برای آن ها افرادی را پیدا کنیم که در راس آن کار کند; دو) مجموعه کاری که قبلا به صورت گروه های کوچک ایجاد شده ملحق کنیم به یک معاونت، ولی تحقق این ها مشکل داشت . افراد پیدا نمی شد، عناصر هماهنگ نمی شدند . ممکن بود بودجه و اعتبار کافی برای سازماندهی نداشته باشیم، ضمن این که وقتی عده ای ظرف پنج تا شش سال گذشته، آن جا کار می کردند، تصورشان این بود که همان وضع، بهترین وضعیت است، آن ها تصورشان این نبود که این تغییرات را بشود بلافاصله ایجاد کرد، لذا می گفتند بهترین وضعیت همین است . از این رو مقاومت هایی انجام می گرفت .

ما با صحبتی که خدمت مدیریت حوزه داشتیم موافقت شد یک مرتبه به صورت سازمان رسمی واحدها ایجاد نشود . بلکه توافقات خودمان را داشته باشیم، به عنوان مثال معاونت پژوهش فقط پیشنهاد معاونت خودش را بدهد و ما هم تصویب کنیم و آن ها شروع به کار کنند بدون این که تعارض تعامل آن را با معاونت آموزش مثلا نگاه کنیم و یا در صدد رفع آن باشیم; یعنی نگاه ما رفع این تعارضات نبود، لذا ساختار به این نحوه - غیررسمی - شکل گرفت . یعنی به شکل رسمی که کل سازمان و واحدهایش در نظر گرفته شود و تعامل میان آن و ارتباطات عمودی، افقی، مورب، رسمی و غیررسمی را در نظر بگیریم به این شیوه کار نکردیم، بلکه معاونت ها هر کدام به تدریج ایجاد شدند که هر کدام هم ریز واحدهای خود را داشتند، این تشکیل ساختار مرکز مدیریت به وضعیت فعلی تقریبا 80 درصدش محصول کار سال 78 به بعد است که به عنوان تکمله صحبت ها این را عرض می کنم . گرچه این ساختار هنوز به شورای عالی نیامده و تصویب نشده، ولی کلیات آن قبلا تصویب شده بود، بعدا پیشنهادهایی که لازم بود براساس آن ها ساختار مرکز مدیریت را سازماندهی و طراحی کنیم، پیش نویس آن را به شورای عالی آوردیم، شورای عالی هم آن سیاست های کلی را در بخش تشکیلات تصویب کردند و ابلاغ کردند و الآن در حال طراحی هست .

امید است تا پایان سال 81 بتوانیم برای تصویب به شورای عالی بیاوریم و مصوبه آن را بگیریم .

بحث بعدی نظارت و پی گیری بود . بحث نظارت و پی گیری به هر حال بنا به دلایلی چون واحدهای نظارتی دیگری بودند و خوب هم مفهوم نظارت تبیین شده بود، نظارت را به ادنی مرتبه آن در قالب گزارش گیری انجام می دهیم . البته نظارت هم، به معنای کنترل است و هم هدایت مجموعه در مسیر از پیش تعیین شده نه مچ گیری . این واحد هم دارد مراحل تکمیلی خودش را می گذراند .

یکی از مشکلات ما این است که برنامه ریزی در کشور ما یک امر نوپایی است . و برنامه ریزی فرهنگی بسیار بسیار نوپاست . یعنی این که ما بیاییم برنامه ریزی فرهنگی کنیم یا جایگاه برنامه ریزی در محیطی مثل حوزه ایجاد کنیم آن هم با ساختاری که عرض کردم با مشکلاتی روبه رو است از جمله مشکل مفاهیم داشتیم، اصلا برنامه ریزی یعنی چه؟ برنامه ریزی فرهنگی یعنی چه؟ برنامه ریزی آموزشی یعنی چه؟ برنامه ریزی تبلیغی یعنی چه؟ برنامه ریزی اخلاقی و تهذیبی یعنی چه؟ این مفاهیم کجا تعریف شده، اولا و آیا در حوزه تعریف شده یا نه؟ ممکن بود این تعاریف در جایی به صورت مفردات آمده باشند، اما روی این مفاهیم هیچ گونه تفاهمی صورت نگرفته بود یعنی نمی توانستیم پیدا کنیم مجموعه ای که با هم تفاهم کنیم . بر فرض که ما این تعریف و تفاهم را داشته باشیم مدل برنامه ریزی را نداشتیم، ده ها مدل بود و می بایست یک مدل انتخاب می شد، آنچه من در مدیریت مد نظرم دارم این است که باید جوری عمل کرد که عمل افراد ختم به عبادت و عمل صالح شود . بایستی جوری برنامه ریزی کرد که کرامت انسان حفظ شود . باید طوری برنامه ریزی کرد که عزت مؤمن بماهومؤمن حفظ بشود . اگر بخواهیم این اصول حفظ شود باید مدل برنامه ریزی ای داشته باشیم که در این راستا تدوین شده باشد و آن را ما نداریم . وقتی این نداریم ها و کمبودها را کنار هم گذاشتیم به ذهنم آمد که باید جایی را درست کرد که روی این موضوعات تحقیق بکند، لذا واحد تحقیق و توسعه را پیش بینی کردیم و در طرح و برنامه چند واحد تدارک کردیم به نام برنامه و بودجه، تشکیلات و روش ها، نظارت و پی گیری، تحقیق و توسعه و در نهایت آمار و اطلاعات .

ما در تحقیق و توسعه دنبال این بودیم که اولا مفاهیم را تعریف کنیم، ثانیا روی مفاهیم و مدل برنامه ریزی تفاهم داشته باشیم، لذا احتیاج به نظرخواهی داشتیم، برای این کار، در مرکز مدیریت مقدماتی را شروع کردیم من جمله این که تمام حرف هایی که طی این چند سال بعد از انقلاب راجع به حوزه به صورت مصاحبه، کتاب، پایان نامه، مقاله و . . . بود را از بایگانی جاهای مختلف جمع آوری کردیم، البته بعدا به خاطر کمبود امکانات یا به خاطر این که احساس کردیم اگر آن بحث را بیاوریم در دبیرخانه شورای عالی متمرکز کنیم آزادتر می توان آن را پیش برد، بخش تحقیق و توسعه از مرکز مدیریت جمع کرده و به دبیرخانه شورای عالی آوردیم که ان شاء الله نتایج خوبی در پی خواهد داشت . که اگر فرصتی شد در مصاحبه ها راجع به طرح و برنامه شورای عالی خواهم گفت که دنبال چه هستیم و مراحل کار هم بیان خواهد شد .

نکته دیگری که در طراحی تشکیلات طرح و برنامه آن جا مورد نظر بود، بحث اطلاعات و آمار بود . ما اطلاعات و آمار مدیریتی در حوزه نداریم نه در حوزه بلکه در کشور . این یکی از مشکل های برنامه ریزی فرهنگی کشور ماست . من در سوابق برنامه ریزی کشور نگاه می کردم دیدم حدود یک دهه داشتیم که بعد فرهنگی توسعه در کشور ما غایب بوده است . در برنامه های توسعه ما یعنی بعد فرهنگی شان قابل توجه نبوده یا اگر هم بوده اطلاعات و آمار بسیار کمی را نشان داده است . ما هم حقیقتا در بخش برنامه ریزی حوزه اطلاعات و آمارمان بسیار کم بود .

وقتی دوستان صحبت می کنند، می گویند یک وضع موجود داریم لذا باید شناخته شود . سوال من این است که مؤلفه های وضع موجود چند تا هستند؟ چهار مؤلفه برای وضع موجود متصور است که عبارتند از:

1) تنگناه ها; 2) محدویت ها; 3) مزیت ها; 4) قابلیت ها .

ما این ها را تک تک بحث می کردیم و می گفتیم اگر تفاهم کردیم در آموزش که خودش هم عناصر و مؤلفه هایی داشت از قبیل: برنامه، طلبه، استاد، متن، نظام ارزشیابی و . . . می گفتیم طلبه های ما چند تا هستند می خواستیم آمار بگیریم نداشتیم، هکذا اساتید، برنامه ها، حوزه ها، مدرسه های علمیه، این اطلاعات و آمار نبود، آمار و اطلاعاتی که مدیریتی باشد یعنی بتواند به ما در برنامه ریزی و اداره کمک کند یعنی اطلاعات و آمار پردازش شده که در آن نقاط ضعف و قوت را یا رگه های مقاومت و جهش را شناسایی کرده باشیم تا رگه های مقاومت را برداریم و رگه های جهش را تقویت کنیم ولی ما این آمار و اطلاعات را نداشتیم حال ممکن است شما بپرسید آیا با راه اندازی واحد اطلاعات و آمار به آن خواسته خود رسیدید؟ من می گویم هنوز خیر، چون در ابتدای کار هستیم و آرام آرام اطلاعات که در مجموعه مدیریت تولید شده را داریم جمع آوری می کنیم تا یک بانک اطلاعات بشود و بعد پردازش شود تا بتواند تکیه گاه تصمیم گیری بشود .

مدیر اجرایی پیام حوزه: پس دفتر طرح و برنامه خیلی نوپاست . اگر اجازه دهید راجع به چهار واحد در مجموعه معاونت طرح و برنامه و تشکیلات آن ها سوال کنم که آیا به صورت تشکیلات مستقل هستند؟ از لحاظ اجرایی و عملی چه قدر تحقق پیدا کرده اند؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

اعتقاد من این است که کار باید به صورت گروهی باشد، لذا ما این واحدها را ایجاد کردیم و اما عناصری که در این مجموعه ها فعال هستند را به صورت گروه دیدیم، یعنی به جای این که بگوییم این مسوول اداره است، این منشی و . . . گفتیم در این مجموعه یک مسوول دفتر می گذاریم برای کل مجموعه و بعد این ها به صورت گروه تخصصی و کارشناسی کار می کنند به دلیل این که ما در جذب افراد کارشناس مشکل داشتیم چون کارشناسانی که برنامه ریزی بلد بودند حوزه را نمی شناختند، آن ها که حوزه را می شناختند برنامه ریزی بلد نبودند - الآن هم این مشکل هست . اگر کارشناسی پیدا می شد که هم حوزه را بشناسد و هم برنامه ریزی بلد باشد، این شخص نمی آمد با پرداخت ها و حقوق هایی که به او داده می شد کار بکند و اصلا حوصله کار را نداشت چرا که حقیقتا کار کردن در حوزه راه رفتن روی لبه تیز شمشیر است، چون یک ذره خطا کردن، جبران ناپذیر است، زیرا یک سیستم مقدس را آسیب می رساند لذا ما از مطمئن ترین افراد و کارشناس ترین افراد و با حوصله ترین آن ها در حد ساختار گروهی انتخاب کردیم .

مدیر اجرایی پیام حوزه: الآن مجموعه همکاران رسمی دفتر طرح و برنامه چند نفر هستند .

مسوول دفتر طرح و برنامه:

در مجموعه فعلی و با شکل کنونی، همان افراد کمیته ها هستند . به این معنا که چهار تا پنج نفر استخدام رسمی هستند به عنوان کادر اداری، ولی افرادی که در کمیته های تخصصی هستند توضیح داده و فلسفه وجودی این ها را و این که در کجای کار هستند و چه می خواهیم بکنیم را عرض می کنم .

ما از سال 78 تا 81 چهار برنامه در خدمت آقایان برنامه ریزی کردیم و آن برنامه ای که تقریبا که بدون آسیب 80 تا 90 درصد آن اجرا شود، برنامه سال 81 است . البته کمبود منابع مالی داریم که امید است تامین شود . ما احساس کردیم اگر بتوانیم یک برنامه 5 ساله را تدوین کنیم که دغدغه مدیریت را برای یک فرصت 5 ساله حل کند، یک حرکت جهشی را در برنامه ریزی داشته ایم . در حکم جدید مدیریت حوزه هم آمده که یک برنامه پنج ساله تدوین شود، لذا ما با توجه به این که از قبل هم آمادگی داشتیم موضوع را در دستور کار طرح و برنامه قرار دادیم . یک فرآیند برنامه ریزی تهیه کردیم که ان شاءالله تعالی اگر بتوانیم تا پایان سال 81 برنامه پنج ساله اول را تدوین کنیم . برای تدوین برنامه پنج ساله اول کمیته هایی را برای آموزش، پژوهش، تبلیغ، تهذیب، منابع، مالی و تشکیلات برای تدوین برنامه ها به صورت بخش و یک کمیسیون تلفیق تشکیل دادیم و برای تدوین برنامه های کلان و فرابخشی جلسات این کمیته ها از 15/3/81 به بعد شروع شده است .

مدیر اجرایی پیام حوزه: آیا اساس تشکیل این کمیته ها از همان زمان است؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

بله، عناصر و افراد این کمیته ها قبلا به صورت پاره وقت در همان واحدها کار می کردند . سایر اعضای این کمیته ها، عناصری از دست اندرکاران اجرایی معاونت ها هستند که هر معاونت یک یا دو عضو به این کمیته ها اعزام کردند و ما نیز عناصری کارشناس که هم حوزه را می شناسند و هم مسایل بیرون از حوزه را می شناسند و برای آن برنامه ریزی می کنند، دعوت به همکاری کرده ایم . الآن شش کمیته داریم و یک کمیسیون که کمیسیون تلفیق نام دارد . در واقع بحث های بخش های آموزش، پژوهش و . . . را به صورت یک برنامه کلان مدیریتی لحاظ کرده که ان شاءالله در قالب یک برنامه پنج ساله تدوین می شود . در کنار طراحی برنامه نج ساله یک کمیته تشکیلات و روش ها داریم که ماموریتش تدوین ساختار مدیریتی حوزه بر اساس وظایف و مقررات جدید است و ماموریت هایی است که بر اساس برنامه پنج ساله بر دوش تشکیلات است . ممکن است این سوال پیش بیاید که آیا این برنامه نج ساله بخشی از یک برنامه بیست ساله است یا این که بعد از این پنج سال، برنامه دیگری ندارید؟

این تقریبا یک برنامه انتقالی است، یعنی یک برنامه انتقالی از زمانی که اصلا برنامه نداشتیم، بعد آمدیم برنامه پنج ساله تدوین کردم و بعد ان شاءالله یک برنامه بلند مدت خواهیم داشت . در طرح و برنامه شورای عالی ما دنبال تدوین همان برنامه بلند مدت هستیم، ولی اول این حلقه را به وجود آوردیم . تمامی شعاع دید و افق دید کارشناسان مان را بر اساس شاخص های تثبیت شده و تفاهم شده قرار دادیم . گفتیم تعریف ما از آموزش همان تعریف شورای عالی است یا همان تعریفی که در سیاست های ابلاغیه شورای عالی آمده است، بعد میزان برنامه ریزی را متناسب با حجم امکانات انجام دادیم، لذا بلند پروازانه نیست . از این رو امیدواریم این برنامه به بهترین شکل و در کوتاه ترین مدت انجام گیرد .

مدیر اجرایی پیام حوزه: برداشت من این است که طراحی سازمانی و شکلی مجموعه ها و اهداف و وظایف مجموعه ها به صورت تیتر و عنوان، بر عهده طرح و برنامه است و بیش تر از آن را هر یک از مجموعه ها باید خود، متکفل شوند . اهداف عنوان شده را تشریح و تبیین و راهکار ارایه داده یا حتی هدف گذاری کنند . آیا این مطلب را قبول دارید یا خیر؟ و بفرمایید چه درصدی از کار برعهده خود مجموعه هاست . ؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

سه بحث داریم:

اول) تشکیلات، شرح وظایف و اختیارات از سطح معاونت و واحدهای زیرمجموعه تا ریزترین قسمت ها;

دوم) تعیین سیاست ها و خط و مشی ها به صورت کلان اعم از کمی و کیفی;

سوم) برنامه ها، مثل برنامه سال 81 یا 82 یا . . . .

آن چه در ذهن دوستان در طرح و برنامه هست این است که مجموعه مرکز مدیریت را یک سیستم می دانیم . یک سیستم حیاتش به این است که اعضا و اجزایش با همدیگر تعامل داشته باشند و هر کدام در این هندسه، نقش واقعی خود را ایفا کنند . ما دیدگاه مان این است اگر ما آموزشی داریم، پژوهشی داریم، تبلیغی داریم این ها شاخصه یک امر فرهنگی هستند، هر امر فرهنگی سه شاخصه دارد: آموزش، پژوهش و تبلیغ، ولی این ها در این امر هر کدام کجا قرار گرفته اند؟ ما می گوییم پژوهش باید نتایجش در امر تبلیغ و آموزش مورد استفاده قرار گیرد . یعنی اگر در پژوهش کار می کنیم نتیجه باید یک متن بشود و در اختیار مبلغ به عنوان متن درسی قرار بگیرد . یا یک متن بشود و در جامعه استفاده شود . یا به عنوان یک متن کمک آموزشی در دست طلبه باشد .

به عبارت دیگر در آن جا پژوهش کاربردی مد نظراست نه پژوهش بنیادین یا پژوهش توسعه ای . در ساختار تشکیلات مدیریت، پژوهش بنیادین مد نظر نیست گرچه ممکن است در امری متصور باشد . پس مجموعه به صورت سیستمی است و این که اگر دوستان بخواهند کار را به این مجموعه یا آن مجموعه احاله دهند، فرافکنی است که درست نمی باشد . من مثالی می زنم این که بنده به عنوان طرح و برنامه می گویم این مجموعه باید دارای شش واحد و هر واحد چند نیرو داشته باشد و این وظایف را هم دارند . قطعا نظر دارم نه تنها هر بخشی رسالت خود را انجام دهد، هر بخش باید وظیفه خود را انجام داده و فرافکنی کند، بلکه باهم باید تعامل کنند . اگر این عناصر خودشان مستقلا و بدون تعامل با همدیگر بخواهند کار کنند خودشان را به صورت سازمان می بینند، یعنی حلقه هایی که بخواهند به جایی آویزان شوند یا جایی به آن ها آویزان شود اصلا خودش را این گونه تصور نمی کند . ما این مشکل را الآن داریم، یعنی جزیره ای عمل می شود، که البته سیر حرکت به سوی هماهنگ شدن است .

در بخش تشکیلات، وظیفه طرح و برنامه ایجاد اتصال و هماهنگی و نظارت بر انجام رسالت هر بخش است . معاونت ها رسالتی دارند و اهداف تعیین رسالت به عهده طرح و برنامه است، به عنوان بازوی فکری مدیر که رسالت واحدها را مشخص می کند . اما واحدها در تعیین اهداف خودشان می توانند به طرح و برنامه پیشنهاد بکنند و بگویند با توجه به رسالتی که داریم چنین اهدافی را می توان دنبال کرد و تحقق اهداف برعهده آن هاست . اهداف و وظایفی که توسط واحدها می آید به دفتر طرح و برنامه ما با آن ها توافق و تعامل می کنیم . در بحث رسالت ها با مدیر توافق می کنیم، ولی در بحث اهداف این ها با ما باید هماهنگی کنند . این اهداف وقتی می خواهد به صورت بلند مدت اجرا بشود، احتیاج به تایید سیاست های کلان راهبردی دارد، باید آن سیاست های کلان را پیشنهاد کنند، کسی که تنظیم نهایی می کند، طرح و برنامه است تا با جاهای دیگر در تضاد نباشد . همین طور در کوتاه مدت اگر طرحی داشته باشند، حجم و تنظیم بودجه آن با طرح و برنامه است . چون طرح و برنامه است که برنامه ها را نگاه می کند، امکانات را نگاه می کند و تصمیم می گیرد چه میزان هزینه و امکانات به چه تعداد طرح اختصاص یابد، ولی در نهایت باید گفت که این گونه نیست که طرح و برنامه بخواهد جای مجموعه ای را پرکند . . . .

مدیر اجرایی پیام حوزه: من از فرمایشات حضرت عالی چند سوال به ذهنم رسید: اول تفهیم و تفاهم که یکی از معضلات است - یعنی از موضوعات واحد، تعاریف متضاد و متناقض برداشت می شود - و همین کار را دشوار می کند . آیا شما در محدوده کارهای اداری حوزه به دنبال تعاریف واحد از مفاهیم واحد هستید یا نه این دایره را می خواهید بازتر کنید و با افراد مؤثر در بیرون دستگاه مدیریت هم به این تفاهم و تعامل برسید؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

ما آن چه را که مد نظر است اولویت بندی کرده ایم . چون در جایگاه اداره قرار گرفتیم - . اداره اعم از سیاست گذاری و مدیریت اجرایی - اولویت اول این بود که مفاهیمی را که در گستره اداره مجموعه حوزه به آن احتیاج داریم تعریف کنیم و با افراد مؤثر و ذی ربط و ذی نفع و ذی نفوذ به تفاهم برسیم و چاره ای جز این تفاهم نیست .

اولویت بعدی ما مفاهیم گسترده تری هستند که مازاد بر بحث اداره و ساختار است، وقتی وارد بحث محتوا می شویم بایستی روی مفاهیم جدیدی به تفاهم برسیم و چاره ای هم نیست، ولی این بحث بعدی ماست .

اما چه شیوه ای را باید داشته باشیم، در جلسه ای، حضرت آیت الله راستی فرمودند: کاری کنید که در برنامه ریزی اصول حوزه به هم نخورد . من گفتم حاج آقا اصول حوزه چند تا است؟ این ها احصا نشده است . اجازه می دهید ما اول اصول را احصا کنیم؟ من دغدغه آقایان ذی نفوذ را درک می کنم، آیا ما توانسته ایم دغدغه بزرگان حوزه که دغدغه بحقی هم هست را برطرف کنیم . بزرگان معتقدند ما با همین حوزه، متون، درس ها و روش ها 1400 سال مذهب را نگه داشته ایم . یک انقلاب با این عظمت بر پا شده و بیست و سه سال کشور را حفظ کرده ایم، حال شما می خواهید این را متحول کنید؟ ! ! اول یک جایگزین امتحان شده به ما نشان بدهید . معلوم نیست شیوه ای باشد که بتواند جایگزین شود و بر فرهنگ های دیگر غلبه داشته باشد . آن ها دغدغه این را دارند . این دغدغه برای من هم هست، لذا از دوستان، در مطالعات و تحقیقات شان خواسته ام که در تمامی بخش های حوزه، اصول اساسی و ارزشی حوزه را شناسایی کنند و برای تقویت این ها برنامه ریزی کنند و اگر احیانا مواردی از آن ها غفلت شده، آن را احیا کنند، لذا به اساتید، فضلا و بزرگان حوزه حق می دهم که دغدغه داشته باشند، البته به فضل الهی سعی داریم این دغدغه مرتفع بشود، حدود 200 هزار ساعت کار مطالعاتی پیش بینی کرده ایم و این را هم مدنظر داشته ایم که اگر در جایی به تاسیس، اصلی نیاز داشته ایم، اضافه کنیم .

نکته کلیدی دیگری عرض کنم و آن این است که این که فرمودید آقایان برداشت های متفاوت از تعریف و موضوع واحد ارایه می دهند، برای این است که این مفاهیم در حوزه اداری ما وارداتی هستند و فرهنگ زادگاه و خاستگاه خود را دارند و هنگامی که در جای دیگر مثل حوزه می آیند تاثیرات منفی را ممکن است داشته باشد، لذا برای بومی سازی و رفع تاثیرات منفی احتمالی تعابیر متعددی صورت می گیرد، امیدواریم با بومی سازی مفاهیم اداری، یا تولید و تاسیس مفاهیم جدید این مشکل حل شود .

مدیر اجرایی پیام حوزه: در مجموعه گفت وگوهایی که با آقایان طلبه ها داشته ایم از بخش هایی از حوزه گلایه داشتند .

عدم اطلاع، عدم هماهنگی، بعضی وقت ها مقررات خوب را در اجرا بسیار بد جلوه می دهد . اکنون با وجود این مشکلات طرح و برنامه چه اقدامی جهت راه گشایی و حل مشکل انجام داده است؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

اگر سوال شما را جمع بندی کنم باید گفت با نارسایی هایی که در بخش های اجرایی مرکز مدیریت، در ارتباط با کار طلاب، چکار باید کرد؟ آیا تدبیری اندیشیده شده است یا خیر؟

این مسایلی را که شما اشاره کردید، یک واقعیتی است که قابل انکار هم نیست . اما این که علت اش چیست؟ علل زیادی دارد که من چند تای آن ها را می شمارم و بعد می گویم که برای رفع آن چه کاری انجام شده است .

علت اول این است که ما شاخص ارزیابی را از نحوه کارکرد آقایان در مرکز مدیریت را شاخص محیطی قرار می دهیم و قیاس می کنیم این جا را با سازمان های دیگر که کار ارباب رجوع را راه می اندازند، و می گوییم چرا در حوزه به این شکل نیست . من می خواهم بگویم بعضی مواقع قیاس ما این است، این قیاس اصلا درست نیست . نکته دیگری که هست بحث قانون گریزی است . اصلا قانون گریزی جزء شاخصه های جامعه شناسی ماست . مردم ما این طوری اند . چون با حاکمیت مرکزی در ارتباط نبوده اند، از این رو قانون پذیر نیستند . این چیزی است که همه بزرگان هم قبول دارند که طلبه های ما هم مستثنا از این امر نیستند، حالا چه آن طلبه ای که پشت میز نشسته و چه طلبه ای که به عنوان ارباب رجوع می آید . بحث دیگری که باز در این جا مشکل ساز است، این است که جایگاه مدیریتی حوزه که بایستی در واقع برنامه ریزی باشد، به یک جایگاه اجرایی که رتق و فتق امور جزیی است تبدیل شده است . این به اشکالاتی که الآن هست می افزاید . شما یک مجموعه ای را دارید که این مدیر به جای این که بنشیند و فکر کند برای آینده مجموعه، باید جواب این مطلب را بدهد که این سوال خوب چاپ نشده است، چرا تا این جا امتحان گرفتید؟ و این گونه امور جزیی . این خود یک اشکالی است که در سیستم هست . کل طلبه های مان را وصل کرده ایم به یک جا . مثلا ما یک پذیرش داریم برای کل کشور و همان جا هم صدور گواهی می کنیم برای کل کشور .

وقتی طلبه می خواهد جایی برود مثلا می خواهد برود یک کتابخانه و کارت عضویت کتابخانه را بگیرد، می گویند برو یک گواهی بیاور . وقتی می گویند برو گواهی بیاور، می گویند برو پرونده ات را نگاه کن . آن وقت می گویند این امتحان را دادی و آن امتحان را ندادی، یک دور قمری می زنند برای این که یک گواهی می خواهد تا در کتابخانه ای عضو شود . این بحث را باید در تعامل با محیط تعریف کرد . ما کجاها به این گواهی ها نیاز داریم یا نیاز نداریم؟ باید برایش تدبیری اندیشیده شود . این ها می توانند علت های مشکل ساز باشند . بحث دیگری که در مجموعه یعنی ساختار کلان حوزه دیده نشده، تفکیک وظایف است که به طور دقیق و سازمانی وظایف واگذار نشده است . ممکن است طلبه ای ناچار شود یک اتاق را سه مرتبه برود و برگردد . در حالی که اگر یک مرتبه می رفت کفایت می کرد . اگر می توانستیم سیستمی را درست کنیم تا این کاغذ خودش بچرخد نه خود فرد، خیلی از مشکلات حل می شد، ولی این رفع اش هم به یک یا دو روز نیست .

از همه مهم تر عدم آموزش فرهنگ سازمانی است، یعنی ما آن عناصری که در مجموعه مدیریت داریم این ها فرهنگ سازمانی، فرهنگ اداره و مدیریت را ندارند، آموزش ندیده اند . کسی که آموزش ندیده و نمی داند که اگر با ارباب رجوع طوری برخورد کرد که ناراحت رفت، این برخورد آثار و پیامدهایی دارد که کل مجموعه را زیر سوال می برد .

یک مطلب ریزی هم هست و آن هم در واقع بر می گردد به همان مطلب که عرض کردم، یعنی عدم آموزش فرهنگ سازمانی و مدیریتی و این که طلبه می خواهد حجت شرعی برای خودش تمام بشود، طرف وقتی در یک پستی قرار گرفته می گویند این کار را بکن، می داند که از نظر قانونی می تواند انجام بدهد، می گوید باید حجت شرعی تمام بشود و به یقین برسم تا این کار را انجام بدهم، خوب این فرهنگ، نتیجه آموزش های ما است و باعث شده که بچه های ما نتوانند در سیستم کار کنند، یکی از عللش همین است، که این فرد خودش برای انجام کار اجتهاد می کند، خوب این فرهنگ ما است تا تغییر کند زمان می برد . البته دلایل دیگری هم دارد که این ها اجتناب ناپذیر است .

اما حالا مرکز مدیریت چه کاری برای رفع یا دفع این جور مسایلی انجام داده است؟ اولین کاری که انجام گرفته و شاید هم خوب بوده، این که مدیریت مدارس قم را از ساختمان مرکز، مستقل کرده اند و کل طلبه هایی که پنج تا شش هزار نفر هستند امور مربوط به آن ها در یک جای مستقل انجام می شود . یک موضوع دیگر که در حال انجام آن هستیم بحث تمرکز زدایی در مدیریت است .

یک سری از اختیارات مرکز مدیریت را توزیع کنیم بین سرپرستی های منطقه ای و نمایندگی های منطقه ای که هم جزء سیاست های شورای عالی است و هم در برنامه های مرکز مدیریت است تا بتوانیم بخشی از کارهای طلاب استان ها و مناطق را در مناطق خودشان سازماندهی کنیم که لازم نباشد افراد برای انجام تمام امورشان به قم مراجعه کنند .

بحثی هم که در ساختار جدید و طراحی جدید مد نظر است، به وجود آوردن آسان ترین روش، در کوتاه ترین زمان برای رتق و فتق کارها است، بعد از این که همه این ها محقق شد در شرایط فعلی معاونت گزینش و آمار آن را پی گیری می کند . شاید بعدا هم در ساختار جدید جایگاهی به عنوان نظارت دیده شود که موردی به شکایت افراد رسیدگی بشود . الآن هم صندوق انتقادها و پیشنهادها، را مدیر حوزه می بیند و رسیدگی می کند .

بحث بعدی اطلاع رسانی به طلاب است، یعنی وقتی یک طلبه می آید آن جا بداند که الآن در این اتاق چقدر از کارش باید انجام بشود، این بحث اطلاع رسانی شیوه جداگانه ای است که بعدا روی آن بحث می شود .

مدیر اجرایی پیام حوزه: در سوالات قبلی فرمودید که یک برنامه بیست ویک گانه برای طرح و برنامه در نظر گرفته اید، آن را بیان نفرمودید .

مسوول دفتر طرح و برنامه:

عرض کردم سیاست های بیست ویک گانه ای در سال 1378، شورای عالی تصویب کرده که در مجموعه مصوبات هست، مجموعه ای به نام سیاست های حاکم بر برنامه ریزی های کوتاه مدت و بلند مدت حوزه که در بیست ویک بند، سیاست ها برای برنامه ریزی در کل مراکز مدیریت برادران و خواهران، مرکز مطالعات و . . . که برنامه ریزی ها را آن جا مشخص کرده است، تصویب شده و به مجموعه ها هم ابلاغ شده است و الآن موجود است .

مدیر اجرایی پیام حوزه: بعضی از زیر مجموعه هایی که حضرت عالی برای طرح و برنامه عنوان فرمودید، به نظر می رسد با قسمت های دیگر هم عرض و موازی است، مانند نظارت و پی گیری طرح و برنامه و آمار و بررسی، آیا این گونه نیست؟

مسوول دفتر طرح و برنامه:

آمار و بررسی وظایف خاص خود را دارد و تخلفات را پی گیری می کند، اما نظارت و پی گیری که ما داریم، نظارت و پی گیری برنامه ای است . یعنی فرض کنید شورای عالی گفته که در اداره امور حوزه ها تمرکز زدایی کنید، بعد مرکز مدیریت می آید برنامه ریزی می کند و به معاونت شهرستان ها می گوید راجع به امور حوزه های جنوب شرق کشور شماتصمیم گیری کنید . بعد ایشان مرکز شرق و جنوب را در یزد تاسیس می کند و طرح و برنامه نظارت می کند که این مطابق با آن سیاست اجرا شود و نظارت می کند که سیاست های دیگری هم که شورای عالی گفته یا مرکز مدیریت مد نظرش هست، اجرا می شوند یا خیر؟ پس نظارت، نظارت برنامه ای است . مثلا اگر مصوبه ای آمد و مربوط به شهرک مهدیه بود پی گیری چنین برنامه ای بر عهده واحد طرح و برنامه نیست، اما در این جا اگر تصویب کردند نسبت به آموزش دوره کوتاه مدت مثل سفیران هدایت، این نظارت اش برعهده طرح و برنامه است . یک واحد نظارت دیگر، نظارت و بازرسی شورای عالی است که نظارت می کند بر مجموعه دیریت برادران و هم مرکز مدیریت خواهران و شاخص اش این است که شرح وظایف و اختیاراتی که به مدیران می دهد بر آن ها نظارت می کنند و احیانا هم اگر تخلفی بشود پی گیری می کنند .

مدیر اجرایی پیام حوزه: از این که وقتتان را در اختیار ما گذاشتید سپاسگزاریم .